Gwamnan jihar Gombe, Muhammadu Inuwa Yahaya, ya yi kira ga Ƙungiyar Gwamnonin Arewa maso Gabas, NEGF, da ta ƙarfafa hanyoyin aiwatar da kudurorin da take cimmawa, domin tabbatar da cewa sun haifar da sauye-sauye masu auna a rayuwar al’ummar yankin.
Gwamna Inuwa Yahaya ya yi wannan kiran ne a ranar Asabar a Maiduguri, babban birnin Jihar Borno, yayin da yake gabatar da jawabinsa na buɗe taron karo na 13 na Ƙungiyar Gwamnonin Arewa maso Gabas.
Ya ce tun bayan kafa ƙungiyar a shekarar 2020, ta samu gagarumar nasara wajen haɗa kan gwamnonin jihohin shida wajen tunkarar ƙalubalen da suka shafi yankin baki ɗaya.
Gwamnan ya ce daga cikin nasarorin da aka samu akwai gyaran wasu muhimman hanyoyi, ƙara ƙoƙarin samar da wutar lantarki da haɗin kan sadarwa, farfaɗo da bikin baje kolin kasuwanci na Arewa maso Gabas, da kuma shirye-shiryen kafa kamfanin jirgin sama na yankin.
Ya bayyana cewa haɗin gwiwar gwamnonin jihohin shida ya tabbatar da muhimmancin tunkarar matsalolin da suka shafi jihohi da dama a matsayin matsala guda ɗaya.
Gwamna Inuwa Yahaya ya ce an kafa NEGF ne saboda matsalolin da ke addabar yankin, da suka haɗa da ta’addancin Boko Haram, ‘yan bindiga, laifukan da suka shafi iyakokin ƙasashe, ƙarancin ababen more rayuwa, matsalar wutar lantarki da kuma matsalar jin kai, ba za a iya magance su yadda ya kamata ta hanyar kowace jiha ita kaɗai ba.
Ya ce bayan shafe shekaru shida da taruka goma sha biyu, NEGF ta zama wata hukuma mai tsari, wadda ke da sakatariya, kwamitin fasaha na sakatarorin gwamnatocin jihohi, ƙungiyar ƙwararru da kuma kwamitoci na sassa daban-daban.
A fannin hanyoyi, Gwamna Inuwa Yahaya ya ce ƙungiyar ta gabatar wa Gwamnatin Tarayya da jerin ayyukan hanyoyi guda 17, layin dogo na Port Harcourt-Jos-Bauchi-Maiduguri, da kuma damar hako mai a Kolmani da yankin Tafkin Chadi a watan Satumban 2025.
Ya ce daga bisani Gwamnatin Tarayya ta ƙaddamar da aikin gyaran hanyoyin Dikwa-Gamboru Ngala da Bama-Banki, waɗanda suka kai kusan kilomita 99, kuma suke da muhimmanci ga tsaro, farfaɗowa da kuma kasuwanci tsakanin ƙasashe.
Ya ƙara da cewa an kuma ɗauki babbar hanyar Akwanga-Jos-Bauchi-Gombe-Biu-Maiduguri a matsayin ɗaya daga cikin manyan ayyukan da za a gada daga gwamnatin Shugaba Bola Ahmed Tinubu.
Dangane da wutar lantarki kuwa, Gwamna Inuwa Yahaya ya ce NEGF ta taimaka wajen sauya batun makamashi daga matsalar kowace jiha zuwa tsarin makamashi na yankin baki ɗaya.
Ya bayyana cewa tashar samar da wutar lantarki ta Dadinkowa yanzu tana samar da wuta zuwa babbar hanyar sadarwar ƙasa.
Gwamnan ya ce sabuwar dokar wutar lantarki ta kuma samar wa jihohi damar sake fasalin kasuwannin wutar lantarkinsu tare da faɗaɗa amfani da makamashin da ake iya sabuntawa, musamman hasken rana da ƙananan tashoshin wutar lantarki.
Ya kuma bayyana farfaɗo da bikin baje kolin kasuwanci na Arewa maso Gabas da aka gudanar a Bauchi a shekarar 2024 a matsayin ɗaya daga cikin kudurorin ƙungiyar da aka mayar da su aiki.
A bangaren sufuri, Gwamna Inuwa Yahaya ya ce jihohin shida sun amince da tsarin haɗa kuɗaɗe har Naira biliyan 30, inda kowace jiha za ta bayar da Naira biliyan biyar, domin kafa kamfanin jirgin sama na yankin Arewa maso Gabas.
A fannin ilimi da bunƙasa ƙwarewar jama’a, ya ce dukkan jihohin shida sun karɓi dokar ilimi ta shekarar 2022 tare da kafa Majalisar Ilimi ta Arewa maso Gabas.
Ya ce jihohin suna kuma aiwatar da shirye-shirye daban-daban domin magance matsalar almajirai da yaran da ba sa zuwa makaranta.
A fannin lafiya kuwa, Gwamnan ya ce kwamishinonin lafiya na jihohin yankin sun kafa wata kafa ta haɗin gwiwa domin inganta ayyukan lafiya, ƙara saurin amsa matsaloli da musayar dabaru tsakanin jihohin.
Game da tsaro, Gwamna Inuwa Yahaya ya ce NEGF ta sauya matsalar rashin tsaro daga kasancewa ƙalubalen jihohi shida daban-daban zuwa nauyin da yankin baki ɗaya ke ɗauka.
Ya ce tsarin ya haɗa matakan soji da kuma hanyoyin magance abubuwan da ke haifar da rashin tsaro, ciki har da talauci, rashin aikin yi, jahilci, shaye-shayen ƙwayoyi da haƙar ma’adinai ba bisa ka’ida ba.
Ya ambaci tsarin tsaron al’umma da ake aiwatarwa a yankin, ciki har da GOSTEC a Gombe da Taraba Marshals, a matsayin misalan shirye-shiryen da sauran jihohi za su iya koyo daga gare su.
Gwamna Inuwa Yahaya ya ce haɗin gwiwar da ƙungiyar ta samu ya taimaka wajen sauya yadda ake kallon Arewa maso Gabas a cikin gida da wajen Najeriya, inda hankali ke ƙara karkata daga tallafin jinƙai na gaggawa zuwa farfaɗowa, sake tsugunar da jama’a, tabbatar da zaman lafiya da kuma ci gaba mai ɗorewa.
Sai dai ya yi gargadin cewa har yanzu akwai manyan ƙalubale.
Ya ce, duk da cewa an raunana Boko Haram, har yanzu ba a kawo ƙarshen barazanar ba, yayin da hare-hare kan al’ummomi ke ci gaba da faruwa, sannan ‘yan bindiga da rikice-rikicen al’umma ke ƙara zama sabbin barazana.
Gwamnan ya kuma bayyana aikin samar da wutar lantarki na Mambilla, haɗa yankin da layin dogo da kuma samar da ingantaccen tsarin intanet a matsayin muhimman abubuwan da ke buƙatar ci gaba da matsa wa Gwamnatin Tarayya lamba.
Ya ce aikin hako man fetur na Kolmani ya kamata ya kai ga samar da mai, ayyukan yi da kuɗaɗen shiga, yayin da ya bukaci a riƙa amfani da albarkatun ma’adinan yankin bisa doka da kuma yadda zai amfani al’umma.
Gwamna Inuwa Yahaya ya kuma nuna damuwa kan yawan yaran da ba sa zuwa makaranta da kuma ƙarancin ingancin wasu alamomin kiwon lafiya a yankin.
Saboda haka, ya yi kira da a ƙarfafa hanyoyin sa ido da tabbatar da ɗaukar alhaki domin rage tazarar da ke tsakanin kudurorin da ake cimmawa da kuma sakamakon da jama’a ke gani.
Ya ce ya yi maraba da shirin kafa Sashen Bibiyar Sakamako da Aiwatarwa a Sakatariyar NEGF, da kuma samar da wani tsarin bibiyar ayyukan ababen more rayuwa na Gwamnatin Tarayya.
Ya kuma buƙaci a samar da tsarin makamashi na yankin baki ɗaya, ƙarfafa tsarin tsaro da tattara bayanan sirri, tare da mayar da hankali kan wasu manyan ayyuka da za a iya kammalawa a miƙa su ga jama’a.
Da yake magana kan Arewa baki ɗaya, Gwamna Inuwa Yahaya ya ce matsalolin Arewa maso Gabas suna da alaƙa da ƙalubalen da ke fuskantar sauran jihohin arewacin Najeriya, ciki har da rashin tsaro, talauci, rashin aikin yi, sauyin yanayi, kwararowar hamada, yara marasa zuwa makaranta da kuma ƙarancin ababen more rayuwa.
Ya ce kwarewar NEGF ta nuna cewa haɗin gwiwar yankuna na iya zama wata hanya mai amfani wajen magance matsalolin da suka shafi jihohi da dama.
Gwamnan ya bayyana cewa ana sake fasalin Ƙungiyar Gwamnonin Jihohin Arewa tare da ƙarfafa cibiyoyinta domin inganta haɗin gwiwa, ƙwarewar fasaha da aiwatar da shirye-shirye a faɗin jihohin arewacin Najeriya 19.
Ya kuma bayyana kafa Northern Nigeria Security Trust Fund domin samar da wata hanyar haɗa kuɗaɗe mai ɗorewa da za a tallafa wa ayyukan tsaro da samar da zaman lafiya a yankin.
Haka kuma, ya ce ana shirin sake fasalin New Nigeria Development Company, NNDC, domin mayar da ita wata hanya ta zuba jari, bunƙasa kasuwanci da ci gaban tattalin arzikin arewacin Najeriya.
Gwamna Inuwa Yahaya ya jaddada cewa waɗannan sauye-sauyen ba za su maye gurbin hukumomin haɗin gwiwar yankuna kamar NEGF ba, sai dai za su ƙara musu ƙarfi.
A nasa jawabin, Gwamnan Jihar Borno, Farfesa Babagana Umara Zulum, ya yabawa Gwamnatin Tarayya kan matakan da take ɗauka wajen farfaɗo da tattalin arziki da rayuwar jama’a a Arewa maso Gabas.
Gwamna Zulum ya ba da misali da shirin HOPE-SP na dala biliyan ɗaya, wanda ya ce zai taimaka wa gidaje masu fama da ƙalubale su sake gina hanyoyin samun abin dogaro da kai.
Ya jaddada buƙatar sauya salo daga bayar da tallafin gaggawa zuwa farfaɗowa da samar da ci gaba mai ɗorewa, tare da tabbatar da cewa mutanen da suka rasa matsugunansu sun koma gidajensu cikin aminci, tare da samun gidaje, ilimi, kiwon lafiya da hanyoyin samun kuɗin shiga.
Gwamna Zulum ya kuma bayyana cewa an samu gagarumin sauyi a fannin tsaro a Arewa maso Gabas, inda ya danganta hakan da sadaukarwar jami’an tsaro, juriyar al’umma da kuma ƙoƙarin gwamnatoci a matakai daban-daban.
